انواع شيرها :
اين وسايل به طور معمول براي کارکرد بهتر و به صورت دلخواه مدار لوله کشي در ساختمان ها و شبكه هاي لوله کشي نصب مي شوند. شيرها اصولا مطابق کاربرد مخصوص آنها به دو نوع گرم و سرد و هر کدام آنها نيز به تقسيماتي که در زير شرح داده خواهد شد , تقسيم بندي مي شوند.
1- شير دروازه اي (GATE VALVE) :
اين شيرها فقط براي قطع و وصل مسير هستند و هميشه به طور کامل باز يا بسته خواهند شد. اين نوع شير مي تواند جريان عبوري از ميان شير را به وسيله يك ديسك يا صفحه کنترل باز و بسته کند. اين نوع شير به علت اينكه قطعات داخلي آن تماما از فلز ساخته شده و به خصوص قسمتي که جريان از طريق آن عبور مي کند از جنس برنز است , مي تواند به راحتي در شبكه لوله کشي آب گرم ساختمان ها نيز مورد استفاده قرار گيرد. به همين جهت اين نوع شير معمول ترين نوع شير هاي مصرفي در لوله کشي آب هستند.
اين نوع شيرها بر دو نوع اند : ديسك يك تكه و ديسك دو تكه.
ديسك يك تكه در هر حالتي قابل نصب است , اما نوع دوم فقط در حالت افقي به نحوي که فلكه و ميله فلكه آن عمود بر خط افق باشد , قابل نصب است. شير دروازه اي بر حسب حرکت ميله فلكه آن نيز تقسيم بندي مي شود که به سه نوع ميله متحرك , ميله و فلكه متحرك , ميله و فلكه ثابت تقسيم شده است. شير دروازه اي را شير کشويي نيز مي نامند.
2- شير کروي (GLOBE VALVE) :
طرز کار اين شير به اين صورت است که جريان آب از طريق يك ديسك مدور که به وسيله فلكه و ميله شير به سمت يك جايگاه مدور ديگر رانده مي شود و يا از آن دور مي شود , کنترل مي شود. در اين شير ضمنا چند مرتبه تغيير مسير , در جريان آب توليد تلاطم مي شود , که اين تلاطم باعث مقاومت در برابر حرکت آب و افت فشار قابل ملاحظه مي شود. تمام شير هاي کروي داراي ميله و فلكه متحرك هستند. يكي از مشخصات مناسب اين نوع شيرها مصرف آنها در تمام شبكه هاي آب سرد و گرم و حتي لوله کشي مواد شيميايي است , زيرا ديسك مدور اين نوع شيرها قابل ساخت از مواد مختلف مقاوم در برابر آب گرم و يا مواد شيميايي است. در اين نوع شيرها با اعمال يا حذف فشار از روي ديسكي که بالاي حلقه يا نشيمنگاه موجود در مجراي ورود سيال قرار دارد مقدار جريان کنترل مي شود. اين شيرها غالبا براي لوله هاي کوچك استفاده مي شوند ولي تا قطر 12 اينچ نيز موجود هستند.
3- شير زاويه اي (ANGLE VALVE) :
اين نوع شير همان شير کروي است , با اين تفاوت که يك زاويه 90 درجه بين ورودي و خروجي آن وجود دارد. اين نوع شير نسبت به شير کروي افت فشار کمتري ايجاد مي کند و نيز به علت شكل مخصوص آن , در مصرف اتصالات لوله کشي و همين طور وقت مورد نياز براي نصب صرفه جويي مي کند.
4- شير سماوري (CORE VALVE) :
اين شيرها براي جريان هاي کم مي باشد و سه راهه ساخته مي شوند. شيرهاي پيسوار از اين نوع هستند. اين نوع شيرها تشكيل شده از ميله اي که در ميان آن حفره اي براي عبور جريان آب به وجود آورده شده است و در ميان يك محفظه اي که در سطح داخلي آن ماشين کاري و پرداخت شده , قرار گرفته است. اين نوع شيرها نيز مانند شير دروازه اي مقاومت بسيار کمي در مقابل جريان آب به وجود مي آورند. براي باز و بسته کردن شير سماوري فقط کافي است دسته آن را به اندازه 90 درجه بگردانيم. معمولا اين شيرها به عنوان وسيله کنترل دو حالته (قطع/ وصل) استفاده مي شوند زيرا :
1) نسبتا ارزان هستند.
2) وقتي تنظيم شوند در همان وضعيت باقي مي مانند.
3) کاربران مي توانند وضعيت باز يا بسته بودن آن را به وضوح مشاهده کنند.
اگر مساحت سطح روزنه شير (ORIFICE) برابر با مساحت سطح مقطع لوله باشد , از بازده شير به عنوان يك وسيله کنترل کننده جريان , کاسته خواهد شد.
5- شير توپي (BALL VALVE) :
اين نوع شيرها ضربه اي نيز ناميده مي شوند. جريان در اين نوع شيرها از ميان سوراخ يك ساچمه کروي که در جايگاه کروي کاملا صيقلي شده اي قرار دارد , عبور مي کند. براي باز و بسته کردن اين نوع شيرها نيز مانند شيرهاي سماوري فقط گردش 90 درجه اي دسته آن کافي است. اين شيرها نيز مقاومت کمي در برابر جريان ايجاد مي کنند. از اين نوع شيرها در لوله کشي گاز فشار ضعيف مي توان استفاده کرد.
6- شير پروانه اي (BUTTERFLY VALVE) :
در اين نوع شير کنترل , جريان به وسيله يك صفحه مدور که در يك محفظه مدور با قابليت ارتجاع قرار گرفته است , انجام مي گيرد. صفحه يا ديسك مدور به وسيله يك محور به فلكه يا دسته شير مربوط شده است و باز و بسته کردن شير با گردش 90 درجه اي دسته شير انجام مي گيرد. اين نوع شير نيز مقاومت کمي در برابر جريان آب ايجاد مي کند. تمام شير هاي پروانه اي داراي طرح ساده و فشرده , افت فشار ناچيز و عملكرد سريع مي باشد. سريع بودن عملكرد آنها باعث مي گردد اين شيرها براي کنترل خودکار (در مواردي که به ازاي جريان زياد بايد افت فشار کم باشد) مناسب باشند.
7- شير يكطرفه (CHECK VALVE) :
شيرهاي يكطرفه معمولا در جاهايي به کار مي روند که از برگشت جريان جلو گيري کنند. شير يكطرفه بر دو نوع آزاد و فشاري ساخته مي شود. اين نوع شير به طور معمول بعد از کنتور آب در لوله کشي ساختمان نصب ميشود تا از برگشت جريان آب داخل ساختمان در اثر تغييرات يا قطع جريان آب شهر جلو گيري کند. شيرهاي يكطرفه نوع آزاد مقاومت کمي در برابر جريان آب ايجاد مي کند. نوع فشاري شيرهاي يك طرفه مقاومت زيادتري در مقابل جريان ايجاد مي کند و بيشتر در جاهايي که جريان متناوبا تغيير مي کند , مورد استفاده قرار مي گيرد. اصلي ترين انواع شيرهاي يكطرفه عبارتند از :
شير يك طرفه لولايي (SWING CHECK VALVE) , شير يك طرفه سوپاپي (LIFT CHECK VALVE) , شير يك طرفه توپكي (BALL CHECK VALVE) و شير يكطرفه قطع و وصل جريان (STOP CHECK VALVE).
بيشتر شيرهاي يك طرفه در هر دو نوع رزوه اي و فلنجي وجود دارند.
8- شير برگشت معكوس فاضلابي :
اين نوع شيرها فقط در لوله کشي فاضلاب مورد استفاده , قرار مي گيرند و کاملا شبيه شير هاي يكطرفه آزاد عمل مي کند. در حالاتي که به علل مختلف , فاضلاب به سمت مجراهاي ورودي فاضلاب ساختمان برگشت ميکند , اين شيرها از اين عمل جلوگيري مي کند. اين نوع شيرها , معمولا در جاهايي نظير زير زمين ساختمان که ارتفاع کمي نسبت به محل دفن فاضلاب دارد , براي جلو گيري از برگشت فاضلاب نصب مي شود.
9- شير فشار شكن (PRESSURE REDUCING VALVE) :
شير فشار شكن يا شير تنظيم کننده فشار , به طور معمول نزديك کنتور آب ساختمان ها بعد از انشعاب از لوله اصلي آب شهر نصب مي شود تا فشار هاي زياد و تغييرات فشار آب شهر را تقليل دهد. اين شير را مي توان يك وسيله تمام خودکار خواند , زيرا براي انجام تغييرات و تقليل فشار داراي ساختماني مخصوص است که اين عمل را بدون انتقال انرژي انجام مي دهد. اين شيرها يك پيچ مخصوص تنظيم فشار دارد که به وسيله آن فشار خروجي شير تنظيم مي شود. همان طور که در شكل پيدا است , بايد يك آشغال گير يا صافي به شير فشار شكن متصل کرد تا مواد خارجي احتمالي باعث خرابي مكانيزم داخلي اين شير نشود.
10- شير رها کننده (RELIEF VALVE) :
شير رها کننده يا شير اطمينان نوع ديگري از شير هاي مورد مصرف در لوله کشي است. شير اطمينان وسيله اي اتوماتيكي براي حفاظت سيستم لوله کشي در برابر درجه حرارت و فشار فوق العاده بالاي سيستم است. شير اطمينان ها به طور معمول براي جلو گيري از خطرات حاصل از گرمايش زياد و انفجار در اثر فشار بخار دستگاه هاي گرم کننده آب به کار برده مي شوند. شير هاي اطمينان به سه صورت ساخته و نصب مي شوند :
الف) شير اطمينان حساس در برابر فشار
ب ) شير اطمينان حساس در برابر درجه حرارت
ج ) شير اطمينان حساس در برابر درجه حرارت و فشار
که از اين سه نوع شير اطمينان سومي نسبت به دو نوع ديگر به مراتب بيشتر ساخته مي شود و مورد استفاده دارد و از موارد مصرف آنها آبگرمكن هاي خانگي را مي توان نام برد.
11- شير اطمينان :
هر ديگ بايد يك شير اطمينان داشته باشد. اين شيرها چنان تنظيم مي شوند که وقتي فشار بخار يا آب داغ بالاتر از حد تعيين شده صعود کند , باز شوند و فشار داخلي را کم سازند.
12- شير تخليه :
شير تخليه که بيشتر در ديگ هاي بخار تعبيه مي شوند و در پايين ترين قسمت ديگ نصب مي شوند و در صورت لزوم با استفاده از آن , رسوب و جرم و ديگر ناخالصي هايي که ته نشين مي شوند , تخليه مي کنند.
13- شير سه راهه دستي (CROSS GLOBE VALVE) :
هدف از کاربرد اين نوع شيرها , کنترل کردن درجه حرارت سيال خروجي از شير سه راهه مخلوط کننده است. اين شير همواره دو راه را به هم مرتبط مي کند. اين شير مي تواند در يك مسير اصلي نصب شود و طرف سوم آن به يك انشعاب وصل گردد و توسط آن مي توان ميزان عبور آب به انشعاب را تنظيم کرد. عملكرد شير هاي سه راهه مخلوط کننده و تقسيم کننده با يكديگر تفاوت دارد. در شيرهاي سه راهه مخلوط کننده , دو جريان با يكديگر مخلوط مي شوند و يك جريان مشترك را به وجود مي آورند. در حالي که در شيرهاي سه راهه تقسيم کننده يا کنار گذر جريان , براي کنترل کردن درجه حرارت , يك جريان سيال به دو قسمت تقسيم مي گردد. در برخي از کاربري ها (مثلا کنترل برج خنك کن) بايد در عوض شير مخلوط کننده , از شير کنار گذر يا تقسيم کننده استفاده شود.
14- شير سوزني (NEEDLE VALVE) :
اين شير نوعي از شير کف گرد است و براي جريان هاي خيلي کم مورد استفاده قرار مي گيرد. اين شير در نوع زانويي و معمولي ساخته مي شود.
15- شير زانويي (ANGLE VALVE) :
اين شيرها همانند شير هاي کف گرد مي باشند. فقط آنها را مي توان در سر زانوها به جاي زانويي نصب کرد. اين شير در نوع کف گرد و دروازه اي ساخته مي شود.
16- شير شلنگي (HOSE VALVE) :
اين شيرها براي آبياري باغچه و فضاي سبز به کار مي رود و در قطر هاي ۲/۱ , ۴/۳ و 1 اينچ ساخته مي شود.
17- شير آب نما (WATER GAUGE VALVE) :
اين شيرها در آب نماهاي شيشه اي براي قطع و وصل ارتباط آب و آب نما به کار مي روند.
18- شير هاي خودکار (AUTOMATIC VALVES) :
شير هاي خودکار معمولا شيرهايي هستند که هماهنگ با يك کنترل کننده خودکار براي کنترل کردن مقدار گذر جريان استفاده مي شوند. شير هاي کنترل را به گروه هاي زير تقسيم مي کنند :
الف) نوع داراي عملگر (ACTUATOR TYPES) يك عملگر شير :
سيگنال خروجي از کنترل کننده (مثلا يك سيگنال الكتريكي يا بادي) را به حرکت خطي يا دوراني تبديل مي کند. عملگرها داراي اندازه ها , نوع ها , خروجي ها و مودي هاي کنترلي متفاوت و گسترده اي هستند. متداول ترين عملگرهاي مورد استفاده براي شيرهاي خودکار عبارتند از :
عملگرهاي مغناطيسي (SOLENOID) , بادي (PNEUMATIC) , موتور الكتريكي , الكترونيكي , هيدروليكي و ترموستاتيكي.
ب) دو راهه يك و دو نشيمن گاهي (TWO-WAY SINGLE AND DOUBLE-SEAT) :
در شيرهاي خودکار دو راهه سيال از دهانه ورودي وارد مي شود و از دهانه خروجي , خارج خواهد شد. با توجه به موقعيت ساقه شير (STEM) و ديسك شير (DISK) ممكن است جريان کامل و يا جريان کمتري از , درون شير بگذرد. شيرهاي دو راهه مي توانند داراي يك يا دونشيمنگاه باشند. در مورد شيرهاي يك نشيمنگاهي , براي بستن شير از يك نشيمنگاه و يك ديسك استفاده مي شود. شيرهاي دو نشيمنگاهي , نوع خاصي از شيرهاي دو راهه هستند که داراي دو نشيمنگاه و دو ديسك هستند. از اين شيرها در مواردي استفاده مي شود که مقدار افت فشار در هنگام بسته شدن شير , بيش از حد شير هاي يك نشيمنگاهي باشد.
ج) شيرهاي سه راهه (THREE-WAY VALVES) :
در شيرهاي سه راهه مخلوط کننده (MIXING) دو جريان با يكديگر مخلوط مي شوند. معمولا در سيستم هاي (HVAC) اين شيرها براي اختلاط آب سرد کننده يا آب گرم کننده استفاده مي شود. کاربرد اين شيرها کنترل درجه حرارت هوا در بعد از کويل هاي آب سرد کننده مي باشد. براي اين منظور , آب سرد کننده در حال تغذيه به کويل , با آب گرم تر برگشتي از کويل مخلوط مي گردد. همين کار را مي توان در مورد آب گرم کننده نيز انجام داد.
د) شير هاي پروانه اي (BUTTERFLY VALVES) :
در برخي از کاربري ها , به دليل محدوديت جا و يا محدوديت اندازه هاي موجود شيرهاي سه راهه مخلوط کننده و تقسيم کننده , نمي توان از اين شيرها استفاده کرد. در چنين مواردي از دو شير پروانه اي که بر روي يك سه راهه نصب شده و توسط اهرم بندي به يكديگر متصل هستند , استفاده خواهد شد. توجه شود که مشخصه هاي جريان شيرهاي پروانه اي با مشخصه هاي شيرهاي استاندارد داراي ديسك و نشيمنگاه تفاوت دارد , بنابراين کاربرد اين شيرها فقط در مواردي ميسر است که مشخصه هاي جريان آنها جوابگو باشد.
19- شيرهاي خاص (SPECIAL PURPOSE VALVES) :
در برخي از کاربري ها , از شيرهاي خاص استفاده مي شود , مثلا چهار راهه براي گردش آب در حلقه ديگ. يك نوع از شيرهاي چهار راهه نيز به عنوان شير تبديل وضعيت در سيستم سرمايش به کار برده مي شود. با استفاده از نوع شير در سيستم هاي پمپ حرارتي , نقش تبخير کننده (EVAPORATOR) با چگالنده (CONDENSER) تعويض مي گردد. شيرهاي شناور نوع ديگري از شيرهاي خاص هستند که براي تغذيه آب به يك مخزن با يك منبع و يا در موارد خاص به عنوان شير تغذيه ديگ به کار برده مي شوند.
20- شيرهاي متعادل کننده (BALANCING VALVES) :
شيرهاي متعادل کننده دستي مي توانند داراي ساقه گردان (ROTARY) , بالا رونده (RISING) , و يا غير بالا رونده (NONRISING) باشند. عموما ساختمان اين شيرها داراي يك قسمت متحرك داراي روزنه است که با توجه به نيروهاي فشاري , موقعيت خود را تنظيم مي کند و بدين ترتيب , مساحت گذرگاه جريان را تغيير خواهد داد. با استفاده از اين شير وقتي مقدار افت فشار شير تغيير کند , مقدار جريان سيال به مقدار از پيش تعيين شده خواهد رسيد.
21- شير هاي تخليه کننده فشار (PRESSURE RELIEF VALVES) :
معمولا از اصطلاحات شير اطمينان و شير تخليه فشار به جاي يكديگر نيز استفاده مي گردد. شكل ظاهري و کاري که در هر دو نوع شير انجام مي دهند , يكسان است و آن محدود کردن مقدار فشار يك مايع , بخار يا گاز از طريق تخليه کردن قسمتي از آن سيال است. شير هاي اطمينان معمولا براي هوا و بخار آب استفاده مي شوند. مشخصه اين شيرها باز و بسته شدن سريع آن ها است. شيرهاي تخليه کننده فشار عموما براي مايعات به کار مي روند و باز يا بسته شدن آنها در هنگام زياد يا کم شدن فشار , و به کندي صورت مي گيرد.
موارد استفاده شيرها :
معمولا از شير هاي شرح داده شده , در قسمت هاي مختلف لوله کشي استفاده مي شود , اما بعضي از موارد مصرف حتما مخصوص يك نوع شير است و از انواع ديگر يا نمي توان استفاده کرد يا عملي و صحيح نيست.
موارد اختصاصي مصرف به شرح زير است :
1- شير سماوري به طور معمول در اتصال شبكه اصلي به مدار مصرف نصب مي شود.
2- شير سماوري زيرزميني روي خط زير زميني واقع در محدوده خصوصي ساختمان براي کنترل جريان آب به ساختمان و قطع و وصل آن مي شود که نمونه هاي اين نوع شيرها در ورودي تمام ساختمان ها با علامت مشخصه يك صفحه گرد که شبيه ميخ دنباله دارد و دنباله آن در زمين فرو رفته است و به وسيله آچار مخصوص جريان آب ساختمان قطع و وصل مي شود.
3- معمولا يك شير کم مقاومت در برابر جريان آب مانند شير دروازه اي , شير توپي و يا پروانه اي را در دو طرف کنتور آب نصب مي کنند تا در مواقع ضروري نظير تعمير يا تعويض کنتور و غيره مورد استفاده واقع شوند.
4- اگر فشار شبكه لوله کشي شهري از حد معمول بيشتر باشد , براي جلوگيري از اشكالات حاصل از زيادي فشار نظير ضربات چكشي و غيره , يك شير فشار شكن بين شيرهايي که در دو طرف کنتور آب وصل است , نصب ميکنند.
5- يك شير کم مقاومت حتما سر راه مدار لوله کشي آب سرد تغذيه کننده لوازم و وسايل گرم کننده نظير ديگ شوفاژ , نصب مي شود.
6- يك شير رها کننده حتما روي دستگاه گرم کننده آب نصب مي شود.
7- در تمام توالتها بايد يك شير اختصاص براي کنترل مدار آب رساني نصب شود.
8- شير رادياتور که به وسيله اين شيرها جريان آب رادياتورها قطع و وصل و کم يا زياد مي شود و شير تنظيم رادياتور نيز خوانده مي شود. در موقعي که درجه حرارت اتاق بالا مي رود , مي توان با کم کردن ورود آب به رادياتور که به وسيله شير تنظيم عملي مي شود , از ازدياد حرارت اتاق جلوگيري کرد. البته در ساختمان هاي مجهز نوعي از شيرهاي اتوماتيك روي رادياتورها نصب مي شود که مقدار جريان آب را نسبت به درجه حرارت محيط داخلي تنظيم مي کند. شيرهاي ترموستاتيك رادياتور به منظور فوق روي رادياتورها نصب مي شوند.
پروانه اشتغال به کار شخص حقیقی پایه 3